UMIEJĘTNOŚĆ BYCIA W ZGODZIE ZE
SOBĄ I Z INNYMI
( artykuł ze Zdrowia Pacjenta nr1wiosna 2010
Wydanego przez SPZZLO Warszawa Źoliborz)

A S E R T Y W N O Ś Ć -


Każdy z nas chciałby cieszyć się pełnią zdrowia fizycznego i psychicznego, być zadowolony z siebie i swoich relacji z innymi ludźmi. Większość z nas boryka się jednak – między innymi z powodu trudnych doświadczeń życiowych, uwarunkowań społecznych i kulturowych - z wieloma wewnętrznymi przeszkodami, utrudniającymi realizację własnych planów, potrzeb i pragnień, które często stoją w sprzeczności z potrzebami i pragnieniami innych osób. Bardzo trudno nieraz pogodzić własne interesy z interesami otoczenia i jednocześnie zachować dobre relacje z ludźmi. Czasem jest to wręcz niemożliwe. Szansę na poradzenie sobie z tymi trudnościami dają umiejętności społeczne, o których dużo się ostatnio mówi, zwane asertywnością. W moim artykule chciałabym przybliżyć to pojęcie, które często mylone jest z agresywnością, oraz pokazać korzyści wynikające z tej trudnej sztuki współżycia.

Asertywność to, mówiąc najogólniej, umiejętność bycia w zgodzie ze sobą (tzn. swoimi uczuciami, przekonaniami, potrzebami, wartościami, itp.) i z innymi ludźmi (ich uczuciami, przekonaniami, potrzebami i wartościami). To postawa pełna szacunku zarówno dla siebie, jak i dla innych, pozwalająca na pełne wyrażenie siebie w kontakcie z innymi. Wyrażanie siebie (tego, co przeżywam, myślę, chcę, do czego dążę) polega na jasnych, uczciwych i bezpośrednich zachowaniach, które nie naruszają naszych praw, ani praw innych osób. U podstaw asertywności leży założenie, że każdemu człowiekowi przysługują pewne prawa, np. do szacunku, do popełniania błędów, do realizowania swoich pragnień, do posiadania indywidualnych zainteresowań, do odnoszenia sukcesów czy porażek.

W oparciu o respektowanie, lub nie, własnych i cudzych praw zostały wyodrębnione cztery typy postaw: asertywna, agresywne, uległa i manipulacyjna.

Postawa asertywna polega na zachowaniu stanowczym i łagodnym zarazem, ujawniającym siłę wewnętrzną i zdecydowanie. Nie jest ono ani uległe, ani agresywne, ani manipulacyjne. Opiera się na przekonaniu, że wszyscy mamy takie same prawa i wszyscy jesteśmy tak samo wartościowi i godni szacunku ("ja jestem ważny i wartościowy, inni ludzie też są ważni i wartościowi"). Zachowanie asertywne można poznać po tym, że zwiększa ono zawsze nasz szacunek do samych siebie. Wynika on z tego, że byliśmy wierni sobie, nawet, jeśli nie było to łatwe, a jednocześnie nie skrzywdziliśmy nikogo. Osoba asertywna zna swoje mocne i słabe strony, akceptuje siebie i innych, ma życzliwy stosunek do siebie i ludzi. Potrafi być na tyle otwarta, na ile chce w danej sytuacji, bronić swoich granic i nie przekraczać cudzych, kontroluje dystans między sobą a druga osobą. Jest uczciwa w stosunku do siebie i otoczenia, silna wewnętrznie i wrażliwa. Potrafi stawiać sobie cele i dążyć do nich bez naruszania praw swoich i innych ludzi. Postawa asertywna wiąże się ściśle z poczuciem odpowiedzialności za siebie, swoje wybory, decyzje i działania. Odpowiedzialność za siebie polega na tym, że otwarcie, bez wstydu, ale też bez atakowania, przyznaję się przed sobą i innymi do tego, że myślę tak jak myślę, czuję to, co czuję i robię to, co robię. To ja jestem odpowiedzialny za to, że uśmiecham się do kogoś, że jestem wesoły, smutny, że się złoszczę, że krzyczę, niezależnie od tego, co robi druga osoba. Tamta osoba jest odpowiedzialna za to, co ona czuje, myśli i robi. Często obwiniamy innych za swoje zachowanie, a nie pamiętamy, że to my sami za nie odpowiadamy, że to my sami podejmujemy decyzję, co, i w jaki sposób zrobimy, oczywiście mniej lub bardziej świadomie. I właśnie ta świadomość jest bardzo ważna, jeśli chcemy zachować się asertywnie. Świadomie można też podjąć decyzję, czy chcemy zachować się asertywnie czy nieasertywnie, w zależności od tego jakimi wartościami się kierujemy, sytuacji i innych ważnych czynników. Podejmując jakąkolwiek decyzję zawsze musimy się liczyć z jej konsekwencjami i umieć je przyjąć, najlepiej w sposób asertywny.

Postawa uległa (bierna) polega na stawianiu potrzeb innych osób na pierwszym miejscu i zaniedbywaniu własnych. Opiera się na przekonaniu, że "ja jestem nieważny i mało wartościowy, inni są ważni i wartościowi". Osoby bierne często porównują się na swoją niekorzyść z innymi, mają zaniżone poczucie własnej wartości i nie wierzą w swoje możliwości. Same siebie nie szanują i tym samym pozwalają innym na to, żeby ich nie szanowali, wykorzystywali i manipulowali nimi. Oddają kontrolę nad swoim życiem w ręce otoczenia, gdyż nie potrafią wziąć za nie odpowiedzialności. Zachowując się w ten sposób, ponoszą odpowiedzialność za to, że biernie pozwalają, by inni ludzie naruszali ich prawa. Postawa uległa przynosi krótkotrwale korzyści, np. w postaci sympatii otoczenia, aprobaty, które są dla tych osób tak ważne, jednak w dalszej perspektywie sprzyja ona wykorzystywaniu i lekceważeniu ich.

Postawa agresywna polega na narzucaniu innym swoich racji, lekceważeniu uczuć, myśli, potrzeb i praw innych ludzi. Opiera się na przekonaniu, że "ja jestem ważny i wartościowy, inni są nieważni i mało wartościowi". Osoba agresywna stawia swoje prawa na pierwszym miejscu, nie licząc się z podobnymi prawami ludzi, przekracza ich granice kontrolując ich i starając się ich sobie podporządkować. Taka postawa jest często ukrytą formą braku pewności siebie i obroną przed ewentualnym atakiem, wynika z potrzeby podniesienia własnej wartości. Chociaż zachowanie agresywne pozwala na krótką metę osiągnąć zamierzone cele, to zwykle - ponieważ odbywa się to kosztem innych osób – powoduje problemy w kontaktach interpersonalnych, prowokując także ze strony innych agresywne reakcje, konflikty i brak satysfakcji z relacji.

Postawa manipulacyjna polega na nieszczerym i nieuczciwym zachowaniu wobec ludzi, zaspokajaniu swoich potrzeb okrężnymi drogami przy wykorzystywaniu nieświadomości otoczenia. U jej podstaw leży przekonanie "ja nie jestem nic wart i ludzie też nie".

Asertywność nie jest cechą wrodzoną. Można się jej nauczyć, jeśli bycie w zgodzie ze sobą i z innymi jest dla nas wartością, Nikt nie jest w stu procentach asertywny. Jest to cecha zmienna, zależna od sytuacji oraz od naszej decyzji. Można być asertywnym w relacjach z pewnymi osobami lub w pewnych sytuacjach, a w przypadku innych mieć w tym względzie problemy. Można, i warto jednak dążyć do zwiększenia swoich umiejętności w zakresie asertywnych zachowań, gdyż daje to dużą satysfakcję z własnego postępowania, szacunek do samego siebie i zmienia jakość relacji z ludźmi, a dzięki temu także jakość własnego życia.

Umiejętności tych można się nauczyć podczas specjalnie prowadzonych w tym celu grupowych treningów psychologicznych. Umożliwiają one zapoznanie się z podstawowymi zasadami konstruktywnego komunikowania się, będącymi bazą jasnych i uczciwych zachowań asertywnych. Pozwala to na szczere mówienie o swoich emocjach, potrzebach, przekonaniach, itp., oraz aktywne słuchanie innych ludzi tak, żeby zrozumieć ich uczucia, racje, potrzeby, po to, żeby móc je potem uwzględniać w swoich decyzjach. Treningi prowadzone są w formie warsztatów, podczas których uczestnicy budują swoją postawę asertywną początkowo poprzez zwiększenie świadomości własnych praw i zachowań oraz naukę różnicowania poszczególnych typów postaw wymienionych wyżej (co czasem bywa niełatwe). Zyskują również świadomość własnego potencjału poprzez odnalezienie w sobie własnych mocnych stron, nabierają zaufania do siebie i wiary we własne możliwości. Jest to tzw. asertywność w stosunku do samego siebie. Na warsztatach pracuje się nad wewnętrznymi przeszkodami utrudniającymi bycie w zgodzie ze sobą i z innymi. Następnie są omawiane i ćwiczone różne umiejętności społeczne, takie jak odmawianie, wyrażanie uczuć pozytywnych i negatywnych, wyrażanie własnej opinii, pochwał i krytyki, przedstawianie oczekiwań (próśb i poleceń), reagowanie na różne formy krytyki, i inne. Każdy uczestnik ma możliwość ćwiczenia trudnych dla niego zachowań asertywnych, dopóki nie jest z nich zadowolony. Podczas tej pracy uzyskuje na temat własnego zachowania cenne informacje zwrotne od grupy. Dzięki temu może korygować swoje błędy. Ćwiczenia odbywają się w bezpiecznych warunkach, tzn. atmosferze wzajemnej akceptacji, zaufania i tolerancji, która tworzy się podczas pierwszych kilku spotkań grupowych. Sprawia to, że osoby biorące udział w warsztatach uczą się przekraczać swoje dotychczasowe ograniczenia, nabierają wiary w siebie i zyskują poczucie satysfakcji i siły wewnętrznej. Mogą potem wprowadzać zmiany w swoim zachowaniu w realnym życiu i w sposób świadomy decydować o swoim postępowaniu w relacjach z innymi.

W związku z coraz większym zapotrzebowaniem pacjentów, zainteresowanych poprawą jakości kontaktów społecznych i własnym zdrowiem psychicznym, SPZZLO wprowadziło do swojej oferty, warsztaty komunikacji i asertywności. Warsztaty odbywają się na terenie Poradni przy ul. Elbląskiej 35. Składają się z kilku cykli, z których każdy poświecony jest innym umiejętnościom społecznym. Dokładniejszych informacji udziela psycholog pod nr tel.: 22-669-09-66. Warsztaty nie są refundowane przez NFZ. Zapraszamy osoby gotowe do pracy nad sobą i otwarte na zmiany.


mgr Mirosława Dominowska
psycholog, trener warsztatów umiejętności psychospołecznych.

madnala